Statyny u osób starszych: STAREE dostarcza nowych danych z randomizowanego badania

Stosowanie atorwastatyny w dawce 40 mg na dobę wiązało się z istotnym zmniejszeniem ryzyka pierwszego poważnego zdarzenia sercowo-naczyniowego u osób w wieku co najmniej 70 lat bez rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej, cukrzycy ani otępienia. W randomizowanym badaniu STAREE hazard złożonego sercowo-naczyniowego punktu końcowego był o około 30% niższy niż w grupie placebo. Jednocześnie leczenie nie wydłużyło w sposób istotny statystycznie przeżycia wolnego od otępienia, trwałej niepełnosprawności fizycznej lub zgonu.

Badanie STAREE wypełnia ważną lukę dotyczącą prewencji pierwotnej u osób starszych

Korzyści ze stosowania statyn w prewencji sercowo-naczyniowej są dobrze udokumentowane w wielu grupach pacjentów, jednak dane dotyczące rozpoczynania takiego leczenia u zdrowych funkcjonalnie osób w zaawansowanym wieku były znacznie mniej jednoznaczne. Jednym z powodów jest niedostateczna reprezentacja osób starszych w części wcześniejszych randomizowanych badań klinicznych.

Na to pytanie miało odpowiedzieć badanie Statins in Reducing Events in the Elderly (STAREE). Wyniki opublikowano w New England Journal of Medicine w pracy „Atorvastatin, Cardiovascular Events, and Disability-free Survival in Older Adults”. Pierwszą autorką publikacji jest Sophia Zoungas z School of Public Health and Preventive Medicine, Monash University. Wśród autorów znaleźli się również m.in. Rory Wolfe, Chris Moran, Stephen J. Nicholls, John J. McNeil i Mark R. Nelson oraz badacze grupy STAREE.

Badanie przeprowadzono w praktykach podstawowej opieki medycznej w Australii. Do randomizacji zakwalifikowano 9971 osób w wieku co najmniej 70 lat, mieszkających samodzielnie w społeczności i bez wcześniejszego rozpoznania choroby sercowo-naczyniowej, cukrzycy lub otępienia. Średni wiek uczestników wynosił 74,7 roku, a kobiety stanowiły 51,9% badanej populacji.

Komunikat Monash University podkreśla także społecznościowy charakter projektu. Według informacji prasowej w realizację STAREE w Australii zaangażowanych było ponad 3400 lekarzy podstawowej opieki medycznej. Wyniki badania przedstawiono równolegle podczas European Society of Cardiology Congress 2026.

Dwa główne pytania: zdarzenia sercowo-naczyniowe i przeżycie bez niepełnosprawności

Projekt badania był szczególnie interesujący, ponieważ nie ograniczał się wyłącznie do klasycznych zdarzeń sercowo-naczyniowych. Badacze oceniali dwa główne złożone punkty końcowe.

Złożony punkt sercowo-naczyniowy

Pierwszy obejmował:

• zgon z przyczyn sercowo-naczyniowych,
• niezakończony zgonem zawał mięśnia sercowego,
• niezakończony zgonem udar mózgu,
• rewaskularyzację wieńcową.

Ten punkt końcowy miał odpowiedzieć na klasyczne pytanie dotyczące skuteczności atorwastatyny w pierwotnej prewencji poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych.

Przeżycie wolne od niepełnosprawności

Drugi główny punkt końcowy był szerszy i obejmował zgon z dowolnej przyczyny, otępienie lub utrwaloną niepełnosprawność fizyczną. Włączenie tego punktu końcowego jest szczególnie istotne w badaniach populacji starszej, ponieważ potencjalna korzyść z interwencji prewencyjnej powinna być rozpatrywana nie tylko przez pryzmat liczby incydentów sercowo-naczyniowych, ale także zachowania sprawności i samodzielności.

Atorwastatyna istotnie zmniejszyła ryzyko poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych

Po medianie obserwacji wynoszącej 5,9 roku główny sercowo-naczyniowy punkt końcowy wystąpił u 297 osób otrzymujących atorwastatynę oraz u 412 osób otrzymujących placebo.

Częstość zdarzeń wynosiła odpowiednio 10,9 oraz 15,5 zdarzenia na 1000 osobolat. W analizie czasu do wystąpienia zdarzenia współczynnik hazardu wyniósł HR 0,70, przy 95-procentowym przedziale ufności 0,61-0,82 i p<0,001.

HR wynoszący 0,70 odpowiada około 30-procentowemu względnemu zmniejszeniu hazardu badanego złożonego punktu końcowego. Jest to istotne rozróżnienie: wynik nie oznacza, że leczenie zmniejszyło bezwzględne ryzyko zawału lub udaru o 30 punktów procentowych. Nagłówkowe „30%” odnosi się do względnej różnicy pomiędzy grupami w analizie czasu do zdarzenia.

Wynik dostarcza randomizowanych danych dotyczących pierwotnej prewencji sercowo-naczyniowej u osób rozpoczynających badanie po 70. roku życia. Jest to populacja, w której decyzje dotyczące rozpoczynania długoterminowej farmakoterapii wymagają szczególnie starannego bilansowania potencjalnych korzyści, obciążenia leczeniem, chorób współistniejących i oczekiwanej długości życia.

Atorwastatyna nie wydłużyła istotnie przeżycia wolnego od niepełnosprawności

Drugi główny wynik jest równie ważny jak korzystny rezultat sercowo-naczyniowy. Zgon z dowolnej przyczyny, otępienie lub utrwalona niepełnosprawność fizyczna wystąpiły u 637 uczestników grupy atorwastatyny oraz u 676 uczestników grupy placebo.

Częstość tego punktu końcowego wynosiła odpowiednio 21,6 oraz 23,0 zdarzenia na 1000 osobolat. Współczynnik hazardu wyniósł 0,94 przy 95% CI 0,84-1,05 i p=0,25.

Wynik ten ma znaczenie dla interpretacji całego badania. STAREE dostarcza argumentów za skutecznością atorwastatyny w ograniczaniu zdarzeń sercowo-naczyniowych w określonej populacji osób starszych, ale nie wykazało, aby w obserwowanym okresie przekładało się to na mierzalne wydłużenie życia zachowanego bez otępienia lub trwałej niepełnosprawności.

Poważne zdarzenia niepożądane występowały z podobną częstością, ale nie wszystkie kategorie działań niepożądanych były jednakowe

Poważne zdarzenia niepożądane odnotowano u 131 uczestników, czyli 2,7%, w grupie atorwastatyny oraz u 129 uczestników, również 2,7%, w grupie placebo.

Nie oznacza to jednak pełnej identyczności profilu bezpieczeństwa. Autorzy publikacji podają w abstrakcie, że zdarzenia mięśniowo-szkieletowe, wątrobowo-żółciowe oraz związane z cukrzycą występowały częściej w grupie atorwastatyny. Dostępny abstrakt nie podaje w tym miejscu szczegółowych liczebności dla każdej z tych kategorii, dlatego nie należy wyciągać dalej idących wniosków ilościowych.

Jest to istotne również w kontekście komunikacji wyników. Określenie terapii jako skutecznej w redukcji zdarzeń sercowo-naczyniowych nie powinno prowadzić do pomijania konieczności standardowej oceny tolerancji leczenia, interakcji lekowych i indywidualnego ryzyka działań niepożądanych, szczególnie u osób starszych przyjmujących wiele leków.

Co wyniki STAREE oznaczają dla praktyki klinicznej?

Badanie dostarcza wysokiej jakości dowodów z randomizowanej próby klinicznej, że rozpoczęcie leczenia atorwastatyną w dawce 40 mg może zmniejszać częstość poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych u samodzielnie funkcjonujących osób w wieku co najmniej 70 lat, które nie miały wcześniej rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej.

Jednocześnie wyników nie należy automatycznie przenosić na wszystkie osoby w bardzo podeszłym wieku. Do STAREE nie włączano osób z rozpoznaną chorobą sercowo-naczyniową, cukrzycą ani otępieniem. Badanie dotyczyło osób mieszkających samodzielnie w społeczności, a więc jego populacja może różnić się od pacjentów z zaawansowaną kruchością, znaczną wielochorobowością, istotnym ograniczeniem sprawności czy mieszkających w placówkach opieki długoterminowej.

STAREE nie odpowiada również na pytanie, czy każda osoba po ukończeniu 70 lat powinna otrzymywać statynę. Randomizowane badanie kliniczne ocenia efekt interwencji w zdefiniowanej populacji, natomiast decyzja terapeutyczna nadal wymaga uwzględnienia indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego, potencjalnych działań niepożądanych, innych stosowanych leków, oczekiwanej długości życia, preferencji pacjenta i celów leczenia.

Badanie może wpłynąć na przyszłe zalecenia dotyczące osób starszych

W materiale prasowym Sophia Zoungas zwróciła uwagę, że autorzy oczekują, iż nowe dane zostaną uwzględnione przy kolejnych aktualizacjach zaleceń dotyczących prewencji sercowo-naczyniowej. Mark R. Nelson podkreślił natomiast znaczenie wyników dla lekarzy podstawowej opieki medycznej podejmujących decyzje dotyczące farmakologicznej prewencji chorób sercowo-naczyniowych u starszych pacjentów.

Na obecnym etapie zasadniczym wnioskiem płynącym bezpośrednio z STAREE jest wykazanie korzyści w zakresie pierwszego poważnego zdarzenia sercowo-naczyniowego przy jednoczesnym braku istotnej poprawy drugiego głównego punktu końcowego dotyczącego przeżycia wolnego od niepełnosprawności. To rozróżnienie powinno pozostać centralnym elementem interpretacji badania.