Serce pod presją: jak hałas, smog, upały i toksyny środowiskowe uszkadzają układ sercowo-naczyniowy

Czynniki środowiskowe, takie jak pyły zawieszone, hałas, fale upałów oraz toksyny chemiczne, mogą znacząco zwiększać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych – najczęstszej przyczyny zgonów na świecie. Do takich wniosków doszło międzynarodowe konsorcjum badaczy, które opublikowało przeglądową pracę w czasopiśmie Cardiovascular Research. Szczególnie niebezpieczne są sytuacje, gdy kilka czynników działa jednocześnie, tworząc tzw. multimodalne eksposom. Zdaniem ekspertów to właśnie takie całościowe spojrzenie powinno stać się podstawą nowoczesnych działań profilaktycznych.

Choroby sercowo-naczyniowe a klasyczne czynniki ryzyka

Do chorób sercowo-naczyniowych zaliczamy m.in. zawał serca, udar mózgu, chorobę wieńcową, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca i zaburzenia rytmu. Według danych Instytutu Roberta Kocha odpowiadają one za około 40% wszystkich zgonów w Niemczech.
Tradycyjnie za główne czynniki ryzyka uznaje się otyłość, cukrzycę, palenie tytoniu, brak aktywności fizycznej i niezdrową dietę. Najnowsze badania wskazują jednak, że wpływ środowiska jest równie istotny i wciąż niedostatecznie uwzględniany w prewencji.

Wpływ stresorów środowiskowych na serce i naczynia

Autorzy publikacji podkreślają kilka mechanizmów, przez które środowisko oddziałuje na układ krążenia:

• Hałas komunikacyjny – przewlekła ekspozycja nasila wydzielanie hormonów stresu, zaburza sen i prowadzi do nadciśnienia oraz zapalenia ścian naczyń.
• Pyły zawieszone (PM2,5, UFP) – ultradrobne cząsteczki przedostają się z płuc do krwiobiegu, wywołując stres oksydacyjny, uszkodzenia śródbłonka i rozwój miażdżycy.
• Fale upałów – szczególnie groźne dla osób starszych i pacjentów kardiologicznych. W miastach nasilają je tzw. wyspy ciepła, zwiększając ryzyko zawałów i udarów.
• Zanieczyszczenia chemiczne (pestycydy, metale ciężkie, PFAS) – przedostają się do organizmu przez żywność i wodę, nasilają procesy zapalne, upośledzają funkcję śródbłonka i zwiększają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.

Multimodalne eksposom – synergiczny efekt zagrożeń

Najbardziej niepokojące są jednak kombinacje kilku czynników. Jak podkreśla prof. Thomas Münzel z Uniwersytetu Medycznego w Moguncji, hałas może nasilać działanie pyłów, a upał – potęgować toksyczne uszkodzenia naczyń. Na poziomie biologicznym stresory środowiskowe prowadzą m.in. do:

• nasilenia stresu oksydacyjnego,
• aktywacji enzymu prozapalnego NOX-2,
• dysfunkcji śródbłonka.

Wszystkie te procesy stanowią wczesny etap patogenezy zawału serca i udaru mózgu.

Znaczenie eksposomu w profilaktyce

Koncept eksposomu proponuje holistyczne spojrzenie na interakcje środowiska i organizmu w ciągu całego życia człowieka. Włączenie go do oceny ryzyka kardiologicznego może poprawić skuteczność prewencji.
Badacze apelują o:

• bardziej restrykcyjne przepisy dotyczące hałasu i zanieczyszczeń,
• zrównoważone planowanie przestrzenne,
• rozwój zielonej infrastruktury w miastach.

Autorzy i znaczenie badań

W badaniu uczestniczyli eksperci z Niemiec, Danii, Hiszpanii, Wielkiej Brytanii i USA, w tym prof. Münzel, dr Andreas Daiber, dr Marin Kuntic, prof. Mette Sørensen, prof. Mark Nieuwenhujisen, prof. Mark Miller i prof. Philip Landrigan.

Źródło: Cardiovascular Research, A comprehensive review/expert statement on environmental risk factors of cardiovascular disease
DOI: https://doi.org/10.1093/cvr/cvaf119