Dobry sen może ograniczać niekorzystne zmiany w mózgu u pacjentów z chorobami kardiometabolicznymi

Osoby z cukrzycą typu 2, chorobami serca lub przebytym udarem mózgu, które charakteryzują się korzystnym wzorcem snu, uzyskują lepsze wyniki w testach funkcji poznawczych i mają większą objętość mózgu niż pacjenci z tymi samymi schorzeniami, ale niekorzystnymi nawykami związanymi ze snem. Takie zależności wykazano w badaniu obejmującym 408 977 uczestników UK Biobank, przeprowadzonym przez międzynarodowy zespół naukowców związanych z Karolinska Institutet. Wyniki, opublikowane 4 listopada 2026 roku w czasopiśmie Journal of the American Heart Association, sugerują, że sen może być istotnym, potencjalnie modyfikowalnym czynnikiem związanym z zachowaniem funkcji poznawczych i prawidłowej struktury mózgu u osób z chorobami kardiometabolicznymi.

Choroby kardiometaboliczne a pogorszenie funkcji poznawczych

Cukrzyca typu 2, choroby serca i udar mózgu należą do istotnych czynników związanych ze zwiększonym ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych oraz rozwoju otępienia. Współwystępowanie zaburzeń metabolicznych i chorób układu sercowo-naczyniowego stanowi zatem ważny problem nie tylko w kardiologii i diabetologii, ale również w neurologii oraz medycynie wieku podeszłego.

Rosnące znaczenie kliniczne ma identyfikacja czynników, które mogą modyfikować zależność pomiędzy chorobami kardiometabolicznymi a stanem ośrodkowego układu nerwowego. Jednym z analizowanych obszarów jest sen, rozpatrywany nie tylko pod względem czasu trwania, lecz także jego regularności i występowania objawów wskazujących na zaburzenia snu.

Badacze z Karolinska Institutet postawili pytanie, czy korzystny wzorzec snu może wiązać się z lepszym zachowaniem funkcji poznawczych i struktury mózgu u osób, u których rozpoznano co najmniej jedną chorobę kardiometaboliczną.

W odróżnieniu od analiz koncentrujących się wyłącznie na długości snu autorzy zastosowali wielowymiarową ocenę uwzględniającą pięć jego charakterystyk. Następnie porównali wyniki poznawcze i neuroobrazowe uczestników z chorobami kardiometabolicznymi oraz bez tych schorzeń, uwzględniając różnice we wzorcu snu.

Rezultaty opisano w publikacji zatytułowanej Healthy Sleep Mitigates the Association Between Cardiometabolic Disease and Poorer Cognitive and Brain Health, która ukazała się 4 listopada 2026 roku w Journal of the American Heart Association.

Metodologia badania i charakterystyka populacji UK Biobank

Badanie miało charakter obserwacyjny i zostało przeprowadzone z wykorzystaniem danych zgromadzonych w UK Biobank, jednym z największych zasobów informacji medycznych, biologicznych i dotyczących stylu życia dorosłych mieszkańców Wielkiej Brytanii.

Analizą objęto 408 977 dorosłych uczestników. W momencie oceny wyjściowej u 54 017 osób, co stanowiło 13,2% badanej populacji, stwierdzono co najmniej jedną chorobę kardiometaboliczną.

Definicja chorób kardiometabolicznych

Na potrzeby badania do grupy chorób kardiometabolicznych (ang. cardiometabolic diseases, CMDs) zaliczono:

• cukrzycę typu 2,
• choroby serca,
• udar mózgu.

Obecność tych schorzeń określano na podstawie dokumentacji medycznej, informacji o stosowanych lekach oraz wywiadu zdrowotnego uczestników.

Takie podejście umożliwiło analizę osób z rozpoznaną chorobą kardiometaboliczną i porównanie ich z uczestnikami, u których nie stwierdzono wymienionych schorzeń.

Ocena funkcji poznawczych i badania neuroobrazowe

Autorzy analizowali zarówno globalne funkcjonowanie poznawcze, jak i wyniki testów odnoszących się do wybranych domen poznawczych. Szczególną uwagę poświęcono rozumowaniu słownemu i numerycznemu oraz szybkości przetwarzania informacji.

Dodatkowo u 34 913 uczestników dostępne były wyniki rezonansu magnetycznego (MRI) mózgu.

Analiza neuroobrazowa obejmowała następujące parametry:

• całkowitą objętość mózgu,
• objętość istoty szarej,
• objętość istoty białej,
• objętość hipokampa,
• objętość zmian hiperintensywnych w istocie białej (ang. white matter hyperintensities, WMH).

Do oceny zależności pomiędzy współwystępowaniem chorób kardiometabolicznych, wzorcem snu, wynikami poznawczymi i parametrami MRI wykorzystano modele regresji liniowej.

W analizach uwzględniano wspólnie obecność lub brak choroby kardiometabolicznej oraz trzy kategorie wzorca snu: korzystny, pośredni i niekorzystny.

Pięć parametrów wykorzystanych do oceny snu

Istotnym elementem metodologii było zastosowanie złożonego wskaźnika wzorca snu, utworzonego na podstawie pięciu deklarowanych przez uczestników charakterystyk.

Czas trwania snu

Pierwszym parametrem była długość snu. Autorzy uwzględnili ją jako jedną ze składowych ogólnej oceny, a nie jako samodzielny wyznacznik korzystnego lub niekorzystnego wzorca snu.

Chronotyp

Drugim elementem był chronotyp, czyli indywidualna preferencja dotycząca pory snu i aktywności w ciągu doby. Parametr ten pozwala uwzględnić zróżnicowanie dobowej organizacji snu.

Objawy bezsenności

Trzecią charakterystykę stanowiło występowanie objawów bezsenności, będących jednym z elementów samoopisowej oceny zaburzeń snu.

Chrapanie

Wskaźnik obejmował także deklarowane chrapanie. Samo zgłaszanie chrapania nie jest jednak równoznaczne z rozpoznaniem obturacyjnego bezdechu sennego, którego diagnostyka wymaga odrębnej oceny klinicznej.

Senność w ciągu dnia

Ostatnią składową była senność dzienna, która może odzwierciedlać nieprawidłowości związane ze snem lub funkcjonowaniem w okresie czuwania.

Na podstawie łącznej oceny pięciu parametrów uczestników zakwalifikowano do grup z korzystnym, pośrednim albo niekorzystnym wzorcem snu.

Korzystny wzorzec snu a wyniki testów funkcji poznawczych

Wśród osób z rozpoznanymi chorobami kardiometabolicznymi korzystny wzorzec snu wiązał się z lepszymi wynikami wybranych testów poznawczych w porównaniu z uczestnikami cierpiącymi na te same schorzenia, ale charakteryzującymi się niekorzystnym wzorcem snu.

Różnice wykazano w trzech obszarach: globalnym funkcjonowaniu poznawczym, rozumowaniu słownym i numerycznym oraz szybkości przetwarzania informacji.

Globalne funkcjonowanie poznawcze

W analizie globalnego wyniku poznawczego odnotowano dodatnią zależność pomiędzy korzystnym wzorcem snu a wynikiem testów:

β = 0,02; 95% CI: 0,01-0,05.

Oznacza to, że w analizowanym modelu osoby z chorobą kardiometaboliczną i korzystnym wzorcem snu osiągały statystycznie istotnie wyższe wyniki niż osoby z chorobą kardiometaboliczną i niekorzystnym wzorcem snu.

Rozumowanie słowne i numeryczne

W przypadku zdolności rozumowania słownego i numerycznego uzyskano:

β = 0,07; 95% CI: 0,01-0,12.

Wynik wskazuje na dodatnią zależność pomiędzy korzystnym wzorcem snu a poziomem wykonania testów oceniających tę domenę poznawczą.

Szybkość przetwarzania informacji

Dla szybkości przetwarzania informacji uzyskano:

β = 0,07; 95% CI: 0,04-0,10.

Także w tym przypadku korzystny wzorzec snu był związany ze statystycznie istotnie lepszym wynikiem w porównaniu z niekorzystnym wzorcem snu w grupie osób z chorobami kardiometabolicznymi.

Wszystkie przedstawione współczynniki są dodatnie, a ich 95-procentowe przedziały ufności nie obejmują wartości zerowej.

W komunikacie Karolinska Institutet badacze określają przewagę uzyskiwaną przez uczestników o korzystnym wzorcu snu jako niewielką, choć wykrywalną w analizach statystycznych.

Rezonans magnetyczny: większa objętość mózgu u osób z korzystnym wzorcem snu

Jednym z najbardziej interesujących elementów publikacji była analiza neuroobrazowa. Jej celem było ustalenie, czy różnicom w funkcjonowaniu poznawczym towarzyszą również różnice w parametrach strukturalnych mózgu.

W grupie uczestników z chorobami kardiometabolicznymi korzystny wzorzec snu wiązał się z większą objętością całego mózgu, istoty szarej oraz istoty białej w porównaniu z niekorzystnym wzorcem snu.

Całkowita objętość mózgu

Dla całkowitej objętości mózgu uzyskano:

β = 0,22; 95% CI: 0,08-0,35.

Wynik wskazuje na dodatnią zależność pomiędzy korzystnym wzorcem snu a analizowaną miarą objętości mózgu.

Objętość istoty szarej

Podobną zależność odnotowano dla objętości istoty szarej:

β = 0,23; 95% CI: 0,09-0,36.

Istota szara obejmuje między innymi struktury uczestniczące w przetwarzaniu informacji i realizacji funkcji poznawczych. Zależność wykazana w MRI stanowi zatem interesujące uzupełnienie wyników testów poznawczych.

Objętość istoty białej

Dla objętości istoty białej uzyskano:

β = 0,19; 95% CI: 0,05-0,33.

Także ten wynik wskazuje na statystycznie istotną dodatnią zależność pomiędzy korzystnym wzorcem snu a objętością ocenianej struktury.

Istota biała odpowiada za połączenia pomiędzy różnymi obszarami mózgowia. Jej struktura i integralność mają znaczenie dla sprawnego przekazywania informacji w ośrodkowym układzie nerwowym.

Interpretacja wyników obrazowania

Wyniki MRI wskazują, że korzystny wzorzec snu jest związany nie tylko z lepszym wykonaniem testów poznawczych, lecz również z bardziej korzystnymi parametrami strukturalnymi mózgu.

Według informacji przedstawionych przez Karolinska Institutet zależność pomiędzy wzorcem snu a strukturą mózgu była wyraźniejsza wśród osób z cukrzycą typu 2, chorobami serca lub udarem mózgu niż wśród uczestników bez tych schorzeń.

Jest to szczególnie ważne z perspektywy badań nad interakcjami pomiędzy chorobami kardiometabolicznymi a procesami związanymi ze starzeniem się mózgu.

Autorzy uwzględnili w metodologii również objętość hipokampa i zmiany hiperintensywne w istocie białej. Dostępny abstrakt nie przedstawia jednak analogicznych szczegółowych wyników dotyczących tych dwóch parametrów. Nie pozwala to formułować odrębnych wniosków o obecności ani braku istotnych zależności w tych obszarach.

Znaczenie kliniczne i ograniczenia interpretacji

Autorzy interpretują uzyskane wyniki jako przesłankę wskazującą, że korzystny wzorzec snu może częściowo osłabiać niekorzystne zależności między obecnością chorób kardiometabolicznych a funkcjonowaniem poznawczym i parametrami strukturalnymi mózgu.

Abigail Dove, badaczka z Aging Research Center, Department of Neurobiology, Care Sciences and Society w Karolinska Institutet, podkreśliła w komunikacie prasowym, że choroby kardiometaboliczne są częste w starszych grupach wiekowych i należą do dobrze poznanych czynników ryzyka pogorszenia funkcji poznawczych.

Zdaniem badaczki wyniki wskazują, że prawidłowy sen może mieć znaczenie dla ograniczania części niekorzystnych konsekwencji tych schorzeń dla mózgu. Zwróciła przy tym uwagę, że poprawa nawyków związanych ze snem stanowi cel potencjalnie osiągalny dla wielu pacjentów.

Dlaczego wyniki są istotne dla kardiologii?

Z perspektywy praktyki kardiologicznej publikacja zwraca uwagę na znaczenie oceny snu w szerszym kontekście funkcjonowania pacjentów z chorobami serca i współistniejącymi zaburzeniami metabolicznymi.

Przedstawione zależności sugerują, że sen może być ważnym elementem badań nad zachowaniem funkcji poznawczych w tej populacji. Dotyczy to szczególnie chorych obciążonych czynnikami ryzyka neurologicznego, u których istotne znaczenie ma zarówno stan układu sercowo-naczyniowego, jak i długoterminowe funkcjonowanie poznawcze.

Jednocześnie autorzy nie wykazali, że poprawa snu poprzez określoną interwencję prowadzi do zwiększenia objętości mózgu lub poprawy funkcji poznawczych. Takie twierdzenie wymagałoby odpowiednio zaprojektowanych badań interwencyjnych.

Najważniejsze ograniczenia badania

Jakich badań potrzeba w przyszłości?

Wyniki uzasadniają dalsze badania oceniające, czy ukierunkowana poprawa parametrów snu u osób z cukrzycą typu 2, chorobami serca lub po udarze mózgu może przekładać się na mierzalne korzyści poznawcze i neuroobrazowe.

Szczególnie istotne byłoby ustalenie, które składowe wzorca snu mają największe znaczenie oraz czy zależności różnią się w poszczególnych grupach pacjentów z chorobami kardiometabolicznymi.

Potrzebne są także analizy pozwalające odróżnić wpływ samego snu od oddziaływania innych czynników związanych z przebiegiem chorób przewlekłych.

Autorzy, ośrodki naukowe i finansowanie

Publikację przygotował zespół badaczy, w skład którego weszli Yuyang Miao, Livia Fingerson, Elise Walters, Kathryn DaSilva, Mariam Militonyan, Aleksandra Koycheva, Sakura Sakakibara, Charlotte Sørensen, Shireen Sindi oraz Abigail Dove.

Informację o wynikach opublikował Karolinska Institutet. W komunikacie wskazano afiliację Abigail Dove w Aging Research Center, Department of Neurobiology, Care Sciences and Society, Karolinska Institutet.

Badanie zostało sfinansowane między innymi ze środków strategicznego programu badań nad cukrzycą Karolinska Institutet, Alzheimer’s Foundation, Swedish Research Council for Health, Working Life and Welfare, Swedish Society for Medical Research oraz Dementia Foundation.

Zgodnie z informacją przekazaną przez Karolinska Institutet badacze zadeklarowali brak konfliktów interesów.

Wnioski

Analiza obejmująca ponad 408 tys. dorosłych uczestników UK Biobank wykazała, że korzystny wzorzec snu u osób z chorobami kardiometabolicznymi wiąże się z lepszymi wynikami wybranych testów poznawczych oraz większą objętością mózgu, istoty szarej i istoty białej.

Wyniki wskazują na potencjalne znaczenie snu jako modyfikowalnego elementu stylu życia, który może mieć związek z zachowaniem funkcji poznawczych w populacji szczególnie narażonej na ich pogorszenie.

Badanie nie dowodzi jednak związku przyczynowego ani nie potwierdza, że poprawa snu zapobiega otępieniu. Stanowi natomiast ważną podstawę do dalszych badań nad rolą snu w opiece nad pacjentami z chorobami kardiometabolicznymi.