Rehabilitacja kardiologiczna z elementem ćwiczeń fizycznych zmniejsza nasilenie, częstość i nawroty migotania przedsionków

Rehabilitacja kardiologiczna oparta na ćwiczeniach fizycznych zmniejsza nasilenie, częstotliwość i ryzyko nawrotów migotania przedsionków (AF), czyli najczęstszej postaci arytmii serca – wynika z metaanalizy dostępnych badań klinicznych opublikowanej online na łamach British Journal of Sports Medicine.

Korzyści obejmują również poprawę ogólnej wydolności fizycznej i zdrowia psychicznego, bez istotnych skutków ubocznych.

Migotanie przedsionków – zagrożenie i potrzeba nowych strategii terapeutycznych

Migotanie przedsionków powstaje, gdy górne jamy serca (przedsionki) nie kurczą się prawidłowo, lecz migoczą, zakłócając przewodzenie impulsów do komór serca. Objawy mogą obejmować kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, zmęczenie, zawroty głowy i duszność. AF wiąże się ze zwiększonym ryzykiem udaru mózgu i niewydolności serca.

Do 2050 r. w USA liczba chorych z migotaniem przedsionków ma osiągnąć 6–12 mln, a w Europie – do 2060 r. – nawet 18 mln osób.

Choć dostępne terapie (farmakologiczne i ablacyjne) są skuteczne, to zdolność pacjentów do samodzielnego zarządzania chorobą może spowalniać jej progresję, poprawiać sprawność i zmniejszać wpływ na jakość życia.

Na czym polega rehabilitacja kardiologiczna z komponentą ćwiczeń?

Tego rodzaju rehabilitacja obejmuje trening fizyczny połączony z indywidualnym zarządzaniem czynnikami ryzyka, wsparciem psychologicznym, kontrolą medyczną i edukacją zdrowotną. Jest powszechnie stosowana u pacjentów po zawale, z niewydolnością serca czy po implantacji stentu.

Jednak jej zastosowanie u chorych z migotaniem przedsionków nie było dotychczas ujęte w międzynarodowych wytycznych, a wcześniejsze przeglądy systematyczne z 2017 i 2018 r. nie dawały jednoznacznych wniosków.

Aktualizacja danych – nowe dowody kliniczne

Zespół badaczy przeanalizował dane z 20 randomizowanych badań klinicznych z lat 2006–2024, obejmujących łącznie 2039 pacjentów z AF. Średni czas obserwacji wynosił 11 miesięcy. Dziesięć badań przeprowadzono w Europie, cztery w Azji, dwa w Australii, po jednym w Brazylii, Kanadzie i Rosji, a jedno było wielonarodowe.

W pięciu badaniach stosowano kompleksową rehabilitację (z komponentą edukacyjną i/lub psychologiczną), w pozostałych – wyłącznie ćwiczenia fizyczne.

Programy rehabilitacyjne trwały od 8 do 24 tygodni i obejmowały od 1 do 7 sesji tygodniowo, trwających 15–90 minut. Przeważały interwencje o umiarkowanej intensywności; tylko trzy badania analizowały intensywny wysiłek fizyczny. Większość programów skupiała się na treningu aerobowym, a sześć badań łączyło ćwiczenia aerobowe z oporowymi.

Wyniki metaanalizy – wielowymiarowe korzyści

Zbiorcza analiza danych wykazała, że rehabilitacja nie wpływała na ryzyko zgonu z dowolnej przyczyny (8% vs 6% w grupie kontrolnej) ani na częstość poważnych działań niepożądanych (3% vs 4%).

Jednak w porównaniu z grupami kontrolnymi zaobserwowano:

• zmniejszenie nasilenia objawów AF o 39%,
• redukcję częstości i czasu trwania epizodów AF odpowiednio o 43% i 42%,
• zmniejszenie ryzyka nawrotu AF o 32%.

Dodatkowo zaobserwowano istotną poprawę wydolności fizycznej (mierzoną maksymalnym poborem tlenu) oraz poprawę wyniku psychologicznego w kwestionariuszu jakości życia, choć nie dotyczyło to komponenty fizycznej.

Efekty były spójne niezależnie od typu AF, „dawki” rehabilitacji, cech pacjentów czy metody realizacji interwencji.

Ograniczenia badań i interpretacja wyników

Autorzy zaznaczają, że niektóre badania miały ograniczenia metodologiczne, a liczba badań z interesującymi ich głównymi punktami końcowymi była ograniczona. Większość badań była mała i krótka, a liczba zgłoszonych zgonów i działań niepożądanych niewielka. Większość uczestników stanowili mężczyźni.

Mimo to badacze sugerują, że mechanizmy leżące u podstaw pozytywnego wpływu obejmują nie tylko poprawę klasycznych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, ale także bezpośredni wpływ na przebudowę przedsionków, zmniejszenie ich sztywności i włóknienia, co może ograniczać podatność na AF.

Dodają również, że ćwiczenia fizyczne poprawiają stan psychiczny, zmniejszają lęk i depresję, które często współwystępują u pacjentów z AF i nasilają postrzeganie objawów.

Wnioski i apel o aktualizację wytycznych

Zespół badaczy konkluduje, że wytyczne dotyczące leczenia migotania przedsionków powinny zostać zaktualizowane i uwzględniać rehabilitację kardiologiczną opartą na ćwiczeniach jako uzupełnienie terapii farmakologicznej i ablacyjnej.

W powiązanym artykule redakcyjnym dr Sarandeep Marwaha i prof. Sanjay Sharma z Institute of Cardiovascular and Cell Sciences w Londynie podkreślają, że prezentowane wyniki stanowią „kolejny przekonujący dowód” na korzyści płynące z takiej formy rehabilitacji dla pacjentów z AF. Zwracają uwagę, że ćwiczenia są tanim, łatwo dostępnym i skutecznym narzędziem w leczeniu chorób sercowo-naczyniowych.

Zauważają jednak, że pacjenci często obawiają się, iż wysiłek może wywołać epizody AF, a lekarze niechętnie zalecają aktywność fizyczną z powodu niepewności. Tymczasem badania pokazują, że umiarkowana aktywność fizyczna u pacjentów z AF jest bezpieczna.

Na zakończenie podkreślają, że ćwiczenia powinny być precyzyjnie dopasowane do indywidualnych cech pacjenta – jego chorób współistniejących, rodzaju AF, stanu funkcjonalnego i potrzeb w zakresie monitorowania.

Źródło: British Journal of Sports Medicine, „Exercise based cardiac rehabilitation for atrial fibrillation: Cochrane systematic review, meta analysis, meta-regression and trial sequential analysis”
DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2024-109149